مرزهای تریبون رسمی را بشناسیم | سخنی با اربابان تریبون | ابوالفضل فاتح

ابوالفضل فاتح، بنیانگذار ایسنا، در یادداشتی به بهانه‌ی ماجرای سخنرانی مولوی گرگیج، با تاکید بر این که تریبون رسمی ، تریبون معیار است و خشونت کلامی، آفت تریبون‌های رسمی است، معتقد است: گرفتار تریبون‌هایی هستیم که پمپاژ نفرت می‌کنند. گفت و گو، آیین همزیستی است. از عبرت و عبور، آمیزه‌ای برای بلوغ و رشد یافتگی بسازیم. در واقعه تلخ اخیر، رعایت و تاب آوری بالایی از سوی رهبران مذهبی مشاهده شد.

متن کامل یادداشت دکتر فاتح در پی می‌آید: 

بسمه تعالی

چنان که می‌دانیم باورهای مذهبی از عمیق‌ترین و ریشه دار ترین و در عین حال لطیف‌ترین باورهاست و سبک و معنا و هدف زندگی باورمندان را شکل می‌دهد. نزدیک شدن به باورهای مذهبی انسان‌ها نیازمند دقت، حساسیت و تحفظ فراوانی است چرا که کوچکترین خطا در این حوزه، مسئولیت آور بوده و به شدت یک جامعه مذهبی را دستخوش نگرانی و تلاطم می‌سازد.

در جوامع پیشرفته، حقوق اساسی و افکار عمومی ملاک بسیاری از موضوعات اساسی است، و پذیرفته نیست از تریبون رسمی حکومت یا مذهب یا قومیت یا حتی ورزش، اقدام به نفرت پراکنی یا هتک و اهانت به گروه‌های دیگر اجتماعی شود، و معمولاً فرد یا گروهی که چنین کند، تحت فشار شدید افکار عمومی برای عذرخواهی و جبران و کناره گیری قرار می‌گیرد. چرا که این تریبون‌های رسمی است که بسیاری دیگر از نظامات اجتماعی را استوار می‌سازد و باید نسبت به کارکرد آن حساس بود. در حقیقت تریبون رسمی تریبون معیار است و هنجارها را واگو می‌کند.

 از مصائب کشور عزیزمان ایران و بسیاری از جوامع نظیر ما، این است که بسیاری از تریبون‌های رسمی در حیطه‌ی کسانی قرار گرفته است که چندان آشنا به حقوق اساسی و لوازم آن نیستند و مکرر دیده می‌شود به راحتی درباره ادیان و اقوام و نژاد و سنت‌ها و شخصیت‌ها و آداب و فرهنگ دیگران سخن گفته می‌شود و گویی متوجه حساسیت و پیامدهای آن نیستند، و این محدود به موضوع تلخ اخیر نیست و متاسفانه در نزد بسیاری از رجال مذهبی و سیاسی اعم از سنی یا شیعه دیده می‌شود و باید چاره جویی شود.

همه ما باید از ابتدا بیاموزیم و آموزش دهیم و بدانیم که هیچ کس نمی‌تواند از یک تریبون رسمی عمومی به باورها و مقدسات یا نَسَب و نژاد و جنسیت و صنف و … هر یک از گروه‌های اجتماعی تعریض، یا اهانت کند، و یا در سطحی دیگر افراط و خرافه و عدول از حق الناس و بهتان و …. را ترویج نماید، یا مردمی را به بهانه فرهنگ و شمائل و سنت‌هایشان تمسخر یا تحقیر و یا تهدید نماید (که متاسفانه مکرراً شاهد تسامح و تبعیض بسیار بوده‌ایم). در یک جامعه مدنی، ضرورت دارد، همه تریبون‌ها به ویژه تریبون‌های رسمی، تریبون اخلاق، اعتدال و عقلانیت و مدارا باشند و مادام که نماز جمعه تریبون رسمی دانسته می‌شود مشمول این قاعده است؛ چه آن تریبون، تریبون امام جمعه آزادشهر باشد، چه زاهدان و یا تهران و یا مشهد و تبریز و شیراز و یا تریبون‌های رسمی دیگر نظیر مجلس و صدا و سیما و سریال و سینما و ….

اخلاق و حقوق و مصالح اجتماعی اقتضا دارد، تریبون داران، به شکل مضاعف حساب تریبون‌های رسمی را از تریبون‌های شخصی یا خصوصی و تخصصی متفاوت بدانند (البته در آن تریبون‌ها هم عدول از حقوق بنیادی پذیرفته نیست) و اکنون نیز در اکثر ملل نسبت به نژاد پرستی، استهزاء و یا اهانت به باورهای دیگران حساسیت زیادی وجود دارد. این مهم اکثریت و اقلیت نمی‌شناسد.

در واقعه غم انگیز اخیر نزدیک شدن به حریم اهل بیت علیهم السلام، بخش بزرگی از جامعه ایران دچار اندوه، خشم و تلاطم شد. برادران اهل تسنن می‌پذیرند که سخنان امام جمعه سابق به ویژه درباره نَسَبِ اهل بیت گرانقدر پیامبر (ص)، تخطی از مرزهای یک تریبون رسمی و از مصادیق عرفی و صریح خشونت کلامی و درنوردیدن اخلاق است و ارتباطی به گفت و گوی عقیدتی پیدا نمی‌کند. با این همه اگر حساب برخی مواضع غیر رسمی و پراکنده را کنار بگذاریم، انصاف اقتضاء دارد که عرض شود، علمای مذهب و جامعه شیعه در واکنش به اظهارات امام جمعه سابق اهل سنت، با درک هوشمندانه شرایط، مجموعاً تاب آوری بسیار بالا و کم سابقه‌ای از خود نشان داده و شاخص‌های جدیدی را گوشزد کردند. شاهد بودیم که اعاظم درجه اول، به رغم اندوه و آزردگی عمیق، عموماً خویشتنداری اختیار کرده و به یادآوری خطوط قرمز و تکریم عقاید مردم اکتفا نموده‌اند. اساتید و مجتهدان به ویژه حوزه خراسان و قم پاسخ‌های تاریخی و روایی و فقهی همراه با ادب و آداب گفت و گو ارائه دادند. در تریبون‌های رسمی نظیر نماز جمعه‌ها، به خشونتی دامن زده نشد و از سوی جریانات سیاسی نیز مدارای فراوانی مشاهده شد. جامعه رهبران اهل سنت نیز جانب تلطیف و دوری گزینی از تشدید و تا حدی عذرخواهی را برگزیدند. از حواشی رسانه‌های غیر رسمی که بگذریم، هر چه بود، مجموعاً جامعه مذهبی ایران از اهل تشیع و اهل تسنن رویکرد انعطاف و مراعات و پرهیز از عمومیت دادن به دیگران را برگزیدند.

کشور عزیزمان دچار مشکلات و پیچیدگی‌های فراوانی است. به دلیل همان پیچیدگی‌ها، باید از این ماجرا عبرت گرفته و در عین حال از این گلوگاه تلخ عبور کرد. جامعه‌ی فرهیخته، جامعه‌ایست که بتواند از عبرت و عبور، آمیزه‌ای برای بلوغ و رشد یافتگی بسازد. باید به آینده اندیشید و در این مسیر، انتظار می‌رود که نخبگان در فضای تخصصی و عمومی گفت و گوهایی برای اجتناب از هر گونه خشونت‌های کلامی آغاز نمایند. از دیدگاه حقیر، گفت و گو آیین همزیستی و از اصلی‌ترین نیازهای هر نوع توسعه‌ای است و زمان و مکان نمی‌شناسد و از آسیب‌های اصلی که در دهه‌های اخیر مواجه بوده‌ایم، عدم پایبندی به امر گفت و گو است. تحکم، آیین گفت و گو نیست. گفت و گو اصولی دارد که به دریافت و مطالعات این حقیر از جمله‌ی این اصول: رعایت چند صدایی، رعایت انصاف، پرهیز از خشونت (پرهیز هر نوع تهمت، توهین، تحقیر و … و احترام به آراء و باورهای دیگران)، پرهیز از تبعیض، ابتناء بر آگاهی بخشی (مبتنی بر اطلاعات و استدلال بودن) و رعایت اصل کرامت انسان و حقوق متقابل است. که اگر این اصول رعایت شود، دلیلی ندارد که پذیرفته نشود.

فراموش نکنیم که گرفتار تریبون‌هایی هستیم که صبح تا شام در میان مذاهب و اقوام اعم از شیعه و سنی پمپاژ نفرت می‌کنند و چه بسا نمی‌دانند چه چیزی اهانت و هتک به باور دیگران است و چه چیزی صیانت از باور خود. علاوه فراموش نکنیم، جامعه ما از نابرابری‌های فراوانی رن