چند همسری در فقهِ اخلاقی

حجت‌الاسلام هادی سروش، مدرس حوزه علمیه در یادداشتی تلگرامی نوشت:

در این روزها بحث چند همسری در فضای ایران داغ شده است.

نیازی ندیدم قلم بدست بگیرم اما به درخواست برخی از دوستان فرهیخته مطالبی تقدیم میکنم.

البته که این موضوع ، دارای چنان اهمیتی است که در صورت عدم رعایت جوانب مربوطه ؛ از نگاه شهید استادمطهری ؛ “بدنام کردن اسلام” است.

و از نگاه آیت الله جوادی آملی ؛ “برهم زدن اساس دین” است.

اجازه دهید در ضمن چند مطلب ، موضوع را ارزیابی نماییم.

مطلب اول ؛چند همسری در قرآن

استدلال به قرآن برای اثبات چند همسری ؛

《فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً》(نساء/۳)
مفاد آیه این است؛ ، با آن زنانی كه می پسنديد ازدواج كنيد. دو، يا سه یا چهار. و اگر ترسیدید که نتوانید عدالت برقرار سازيد، پس به یکی اکتفاء کنید..

یک شبهه در مفاد آیه ؛

در آیه ، بحث بر سر یتیمان و ازدواج با آنان است 《اگر بيم داشتيد كه دربارة يتيمان به قسط عمل نكنيد؛- وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامی》 در اینجاست که قرآن اجازه تعدد ازدواج را میدهد درصورت عدالت به آنان ، پس آیه در مورد چند همسری در غیر مورد یتیمان ، اذنی نداده و سکوت کرده،پس این آیه نمیتواند دلیل بر چند همسری باشد.

این شبهه قابل رفع است چون دلیل قاطع در نزد اصولیین است که “مورد مخصص نیست” . بدین معنا که اگر در کلام متکلمی یک قاعده کلی بعد از یک مورد ذکر شد ، نمیتوان قاعده کلی را محدود به همان یک مورد نمود.

اما در استدلال به آیه برای “استحباب چند همسری” ، شبهه مهمتری وجود دارد که از این قرار است ؛
در آیه شریفه ، تعبیر “فانكحوا” در مقام “ترخيص” است نه “ترغيب وتشویق”.
در نتیجه معنای آيه اين است كه شما مجازيد كه تا چهار زن اختيار كنيد و به بيش از آن مجاز نيستيد.
اگر در مقام ترغيب نسبت به چندهمسری باشد، باید تاچهار همسرمورد تشویق باشد ولی بیشتر از آن جایز باشد ، درحالیکه بیشترش ممنوع است.
پس از اين آيه نمی توان “استحباب” تعدد زوجات را استفاده نمود.

مطلب دوم ؛چند همسری درفقه ؛

آنچه قابل توجه است این است که در فقه این موضوع ، همواره دارای دامنه بوده و ختم به یک قول هم ، نشده است .

برخی از فقهاء قائل اند ؛
✅ چندهمسری مستحب است؛

صاحب جواهر می‌نویسد:
«تعدی از یک زوجه درفرض وجودنیاز حتما مستحب است و بلکه حتی در فرض عدم نیاز نیز استحباب تعدی از یک زوجه قول قوی­تری می‌باشد.»[۳۵/۲۹]

گروه دیگری از فقهاء با “استحباب” تعدد زوجات مخالف هستند وفقط قائل به “جواز” هستند.

این طائفه از فقهاء ، فقه را در خدمت اخلاق برده ونتیجه استنباط خود را بشرح ذیل عرضه داشته اند .

شیخ الطائفه جناب طوسی بصورت اجمالی مخالفت خودرا با استحباب چندهمسری بشکلِ اذعانِ به نیکو بودن تک همسری بیان داشته است.
و بعد ازایشان نیز فقیهانی به او گرویده اند.
درمیان معاصرین ؛ دو استاد بزرگوارم که توفیق شرکت دربحث خارج فقه ؛ کتاب النکاح را ، در دهه هفتاد و هشتاد در حوزه قم داشته ام ، یعنی؛آیت الله شبیری زنجانی و آیت الله صانعی ، بر همین منوال یعنی “نفی استحباب” اظهار نظر فرمودند گرچه مبانی آیت الله صانعی در این رابطه صریح تر مینمود.
و البته فتوای به عدم استحباب تعدد زوجات ، منسوب به آیت الله خامنه ای هم شده است.

مطلب سوم؛ استحباب تک همسری ؛

در ادامه تبیین احکام الهیه بر اساس “فقه اخلاقی” به نظریه مهم دیگری برمیخوریم که نه تنها استحباب چندهمسری را برنمیتابد بلکه نظریه خود را بر استحباب “تک همسری” زوم نموده است.
شاید برای برخی که فقه و فقاهت را برای زندگی گذشتگان تصور کرده اند عجیب باشد که برخی از اساطین فقه و استوانه های فقاهت ، “تک همسری” را “مستحب” میدانند .
“فعل مستحب” نه تنها دارای حُسن فردی یا جمعی است ، بلکه دارای “محبوبیت” پیش خداست ،پس عبادت محسوب شده و باعث ثواب و قرب میشود.

این ادعای بحق را ؛ هزار سال پیش شیخ طوسی مطرح نمود ؛ وباورخودرادرفتوای ذیل علنی کرد:
«هر مردی می‌تواند تا چهار زن اختیار کند و در این مطلب هیچ اختلافی میان علماء وجود ندارد، ولکن “مستحب” آن است که مردان به یک همسر اکتفا نمایند ؛ – یجوز للرجل أن یتزوج أربعا بلا خلاف و المستحب أن یقتصر علی واحدة.» (المبسوط؛ج۶ص۴)

و مهم تر اینکه ؛ همین شیخ طوسی در کتاب دیگرش بنام “الخلاف” مدعی است که رجحان تک همسری بر چند همسری “اجماعی” است :
«جمیع فقهاء فتوایشان برآن است که مستحب است مردان بر یک همسر اکتفاء کنند ؛ – و قال جمیع الفقهاء: المستحب الاقتصار علی واحدة»(ج۵ ص۱۱۱)

مطلب چهارم؛ بررسی استدلال مخالفین

درمورد چندهمسری عده ای از فقیهان منکرِ”حُسنِ مطلق” آن هستند.

مجتهدبرای استنباط احکام شرعی درصورت عدم “نص” یعنی؛فقدان دلیل روشن اطمینان بخش ، به قواعد و اصول مراجعه میکنند.

✅یکم‌؛
“اصلِ،عاشروهن بالمعروف”

آیه《عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ》(نساء/۱۹)که یک اصل مهمی است،امرالهی برروابط مثبت ونیکو با همسراست وقطعاوجود همسردیگر نمیتواندبرای همسر اول متضمن معاشرت معروف به حساب آید،تک همسری برای همسرآدمی یکی از زیباترین مصادیق رابطه مثبت ونیکوست وپیش خدامحبوب است.‌

✅دوم:
اصلِ عدالت؛

قرآن این اصل رااینگونه معرفی نموده:
«اگر بیم داریدکه نتوانید میان زنان خود به عدالت رفتار کنید،یک زن بیشتر نگیرید»(نساء/۴)

عدالت در موضوعِ چندهمسری ؛ یعنی “حذف کامل هوس رانی ها” و مهم این است که آیا تعدد زوجاتی رامیشناسم که با این نگاه “فقهی- اخلاقی” به انجام رسیده باشد؟ بله ،ممکن است اتفاق افتاده باشد ، اماچنان نادر است که بمانند نبودن است.

تعددهمسر درباره معصومین (علیهم السلام) رااستادبزرگوارم آیت الله جوادی آملی ؛ “متفاوت از هوس رانی وبراساس حکمت وبارعایت همه جوانب عدالت دانسته اند”.
پس درتعدد ازدواج آن بزرگواران نه ارضای غريزه دیده شده ، و نه بی توجهی به عدالت، و نه عدم رعایت همه جوانب مصالح فردی و جمعی.
آیا دیگران هم، چنین اند؟

رعایت عدالت بین همسران آنچنان مهم است که قرآن در صورت فقدان آن ، چندهمسری جائز نمی شمارد .

در این زمینه استادمطهری سخنی دارد که می ارزد بارها خوانده شود .
《انصاف باید داد، افرادی که شرایط اسلامی را در تعدد زوجات کاملاً رعایت می‌کنند بسیار کم‌اند. در فقه اسلامی می‌گویند: «اگر بیم داری که استعمال آب برای بدنت زیان دارد وضو نگیر»، «اگر بیم داری که روزه برایت زیان دارد روزه نگیر». این دو دستور در فقه اسلامی رسیده است. شما افراد بسیاری را می‌بینید که می‌پرسند: می‌ترسم آب برایم زیان داشته باشد، وضو بگیرم یا نگیرم؟ می‌ترسم روزه برایم ضرر داشته باشد، روزه بگیرم یا نگیرم؟ البته این پرسش‌ها پرسش‌های درستی است. چنین اشخاصی نباید وضو بسازند و نباید روزه بگیرند.
ولی نصّ قرآن کریم است که «اگر بیم دارید که نتوانید میان زنان خود به عدالت رفتار کنید، یک زن بیشتر نگیرید». با این حال آیا شما در عمرتان از یک نفر شنیده‌اید که بگوید: می‌خواهم زن دوم بگیرم اما بیم دارم که رعایت عدالت و مساوات میان آنها نکنم، بگیرم یا نگیرم؟ من که نشنیده‌ام. حتماً شما هم نشنیده‌اید.
سهل است، مردم ما با علم و تصمیم اینکه به عدالت رفتار نکنند، زنان متعدد می‌گیرند و این کار را به نام اسلام و با سرپوش اسلامی انجام می‌دهند. اینها هستند که با عمل ناهنجار خود اسلام را بدنام می‌کنند. اگر تنها کسانی اقدام به تعدد زوجات کنند که لااقل این یک شرط را واجد باشند، جای هیچ گونه بهانه و ایرادی نبود》.
(مجموعه آثاراستاد مطهری،ج۱۹ص۳۶۲)

✅سوم:
اصلِ حفاظت ازخانواده؛

این اصل فقهی و اخلاقی آنچنان مهم است که در آیات مختلفی از قرآن به تصریح شده ، آیا امکان دارد بر اساس یک نگاه فقهی ، از آن آیات دست کشیم؟!

مانند ؛ آیه ۲۱ سوره نساء، که آیه «میثاق غلیظ»در رابطه با خانواده است.
و آیه ۷۲ سوره نحل که آیه «نعمت الهی» در مورد خانواده است.
و در بیان رسول خدا (ص) ؛ خانواده به «بنیان محبوب» معرفی شده است.
《مَا بُنی فی الاسْلامِ‏ بِنَاءٌ أَحَبُّ إِلَى اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَعَزُّ مِنَ التَّزْوِيجِ》

بر فرض که چندهمسری؛ دارای حکم مثبتی مانند استحباب یا اباحه داشته باشد ، اما چون ارتباط عمیق با زندگی و حتی متن جامعه دارد نمیتوان بدون توجه به پیامدها و عوارض آن ، براحتی حکم کلی بر جواز و غیر آن نمود. همانطوریکه درقرآن هم چندهمسری بصورت مقید ومشروط طرح شده است.

بیراهه نبوده و نیست که برخی از فقهاء با تمسک به امکان پیدایش شرائط ناپایدار برای زندگی انسان ، چندهمسری را “مکروه” میدانند.

ازاین بالاتر؛سخن استادما آیت ا..جوادی آملی در مورد ازدواج موقتی است که اکثرفقهاء بر استحباب آن فتوا داده اند،ایشان به زیبائی فقه رابا حقوق واخلاق هماهنگ وبلکه انجین نموده و بر این باور فقهی است:

《ازدواج موقت؛ یعنی آن جوان متدینی که مقدورش [ازدواج دائمی] نیست ، ازدواج موقت کند ، نه کسی که متاهل است.ازدواج موقت برای متاهلین به هم زدن اساس دین به دست «متدینین صوری» است.》

به تفسیراین شاگرد کوچکشان؛وقتی ازدواج موقت برای متاهلین “به هم زدن اساس دین” است،پس هیچ حُسنی برآن مترتب نیست،مگر نیازویا ضرورتی اقتضاء آن راداشته باشد.

نکته مهمی که نبایدازقلم بیافتداین است ؛
گاه، مخالفت باچند همسری؛ به خاطر گناه است.
بدین معنا؛ازآنجاکه چندهمسری دارای محدودیت است،آدم هوس ران این محدودیت را برنمی تابد و میخواهد آزادباشدتابتواندبدون ذره ای رعایت مقدمات عاطفی_قانونی_خانوادگی دائماً وراحت معشوقه عوض کند،باتعددزوجات مخالفت میکند!!

طبق موازین”فقه اخلاقی” ؛ چندهمسری دوا است ونه غذا.

پس بشکل دائم یا موقت آن؛ کاملا منوط به شرائط واقتضای اخلاق فرد،خانواده وجامعه است.

انتهای پیام

برچسب ها

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بستن